Μεμάς Καλογηράτος

Πρώτα χρόνια

Ο Μεμάς Καλογηράτος γεννήθηκε το 1940 στο χωριό Πετρικάτα της Κεφαλονιάς. Το πατρικό του σπίτι κάηκε στην Κατοχή και έτσι οικογενειακώς μετακινήθηκε στην Πάτρα, όπου τελείωσε το σχολείο. Το 1957 γνωρίζεται και γίνεται μαθητής του αγιογράφου και ζωγράφου Γεωργίου Παπαδημητρίου, ο οποίος υπέγραφε με το ψευδώνυμο «Φάων». Ο «Φάων» διαθέτει ακαδημαϊκή παιδεία και το αγιογραφικό του ύφος ακολουθεί τη δυτικότροπη παράδοση.

Σπουδές στην Αθήνα

Στη συνέχεια ο Καλογηράτος ήρθε στην Αθήνα και σπούδασε γλυπτική στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών από το 1960 ως το 1966, αποσπώντας διακρίσεις. Αρχικά παρακολούθησε το Α΄ εργαστήριο γλυπτικής που διηύθυνε ο διευθυντής της σχολής και ακαδημαϊκός Γιάννης Παππάς (1913-2005), ένας καλλιτέχνης που συνδύαζε μία πειραματική, ρηξικέλευθη γλυπτική με τις μεγάλες παραγγελίες της μεγαλοαστικής τάξης της χώρας.

Μόλις όμως ιδρύθηκε το Β΄ εργαστήριο, το 1961, και το ανέλαβε ο Θανάσης Απάρτης (1899-1972), ο Μεμάς δεν δίστασε να τον ακολουθήσει, εκτιμώντας τόσο την παρισινή του δράση και αναγνώριση όσο και τον εξαιρετικό του χαρακτήρα.

Η πρώτη καλλιτεχνική εμφάνιση

Η πρώτη καλλιτεχνική εμφάνιση του νεαρού δημιουργού πραγματοποιείται το 1965 με ατομική έκθεση στη Δημοτική Πινακοθήκη Πατρών, ενώ είναι ακόμη φοιτητής. Παράλληλα, ζώντας την ιδιαιτερότητα και τους αγώνες της εποχής του, συμμετέχει στους φοιτητικούς αγώνες του 114, προσδοκώντας μια Ελλάδα δημοκρατική και ανεξάρτητη.

Η δικτατορία, λίγο αργότερα, θα του δημιουργήσει μεγάλο ψυχικό τραύμα, όπως επίσης και η ένταση του ψυχρού πολέμου, ο πόλεμος στο Βιετνάμ και η δραματική ανατροπή όλων εκείνων των προβλέψεων οι οποίες μιλούσαν για ειρήνη, αφοπλισμό και παγκόσμια ευημερία.

Η γλυπτική ως εργασία και βίωμα

Για λόγους επιβίωσης και χωρίς να εγκαταλείψει τη γλυπτική, δουλεύει παράλληλα ως εργάτης, χαλκοχύτης και βοηθός για την ανέγερση μνημείων γλυπτικής. Μεταξύ των άλλων βοήθησε τον δάσκαλό του, Απάρτη, να ανιδρύσει τον πελώριο ανδριάντα του Χρυσοστόμου Σμύρνης στην πλατεία Νέας Σμύρνης.

Αργότερα υπήρξε βοηθός και συνεργάτης του Χρήστου Καπράλου, ενός καλλιτέχνη ο οποίος τον επηρέασε βαθιά και για την αισθητική του πρόταση και για το ασυμβίβαστο ήθος του.

Ατομικές και ομαδικές εκθέσεις

Δυναμικός και ασυμβίβαστος ο ίδιος, επιχειρεί να παρουσιάσει σε ατομικές εκθέσεις τη δουλειά του, πράγμα που συνέβη το 1970 στο εκθεσιακό κέντρο Ώρα, το 1971 στην γκαλερί Studio, το 1973 στο ξενοδοχείο «Αρετούσα» και, μετά τη Μεταπολίτευση, το 1981 στην γκαλερί Dada του Παγκρατίου.

Οι συμμετοχές του σε ομαδικές εκθέσεις εκείνη την εποχή είναι πολυάριθμες, στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη, αλλά και στο Σκιρώνειο Μουσείο Γλυπτικής, στη Λάρισα και αλλού, καθώς και σε εκδηλώσεις-παρεμβάσεις του Συλλόγου Γλυπτών στο Ωδείο Αθηνών και του Επιμελητηρίου Εικαστικών Τεχνών Ελλάδος.

Παράλληλα συμμετείχε σε διαγωνισμούς γλυπτικής για την ανέγερση μνημείων. Στη δεκαετία του ’70 βλέπουμε συχνές αναφορές και κριτικές για το έργο του, άλλοτε στο έγκριτο περιοδικό της εποχής «Ζυγός», που εξέδιδε ο Φραντζής Φραντζεσκάκης, και άλλοτε στην εικαστική κριτική της εφημερίδας «Ριζοσπάστης», την οποία υπέγραφε ο γνωστός τεχνοκριτικός και συνεργάτης του Τώνη Σπητέρη, Νίκος Αλεξίου.

Σημαντικές παρουσιάσεις

Σημαντικές θεωρούνται οι ατομικές εκθέσεις που οργάνωσε το 1985 στο Πνευματικό Κέντρο του χωριού Κουρκουμελάτα Κεφαλονιάς, το 1987 στην αίθουσα της Φιλαρμονικής Αργοστολίου, το 1995 στην γκαλερί της Αθήνας Ένστασις και στην αίθουσα τέχνης Ψυχικού την ίδια χρονιά.

Τέλος, το 1998 και το 2001 εξέθεσε στη γνωστή γκαλερί της Έρσης, στη Δεξαμενή του Κολωνακίου. Το 2003, το 2004 και το 2008 εξέθεσε στην γκαλερί Πολύτροπον, στο κάστρο του Αγίου Γεωργίου στην Κεφαλονιά.

Εκδόσεις και τεκμηρίωση

Το 2015 εξεδόθη στο Αργοστόλι η πολύ προσεγμένη μελέτη της καθηγήτριας Δώρας Φ. Μαρκάτου «Μεμά Καλογηράτου Γλυπτοθήκη». Στην έκδοση αυτή η Σταλίνα Βουτσινά συνέγραψε λεπτομερή κατάλογο και βιβλιογραφία, ενώ στο επίμετρο φιλοξενούνται κείμενα αφιερωμένα στον γλύπτη που υπογράφουν ο Πέτρος Πετράτος, φιλόλογος, ο Διονύσης Γεωργόπουλος, ο τεχνοκριτικός Νίκος Αλεξίου και η Εύα Δελαβίνια.

Το 2022, με την υποστήριξη του Ιδρύματος Ελληνική Διασπορά, κυκλοφόρησε το λεύκωμα του Μάνου Στεφανίδη «Ήφαιστος Δεσμώτης. Το σπίτι-μουσείο του Μεμά Καλογηράτου», μια έκδοση αφιερωμένη στον ιδιαίτερο κόσμο του γλύπτη, στο εργαστήριο, στη γλυπτοθήκη και στο σπίτι-μουσείο του στην Κεφαλονιά.

Μέρος των κειμένων της έκδοσης προέρχεται από τους διαλόγους της ταινίας «Νόστιμον ἦμαρ», παραγωγής Hellenic Diaspora Foundation 2022, σε σκηνοθεσία Γιάννη Κατωμερή.

Αναδρομικές εκθέσεις

Την ίδια χρονιά παρουσιάστηκε στην Αθήνα η αναδρομική έκθεση «Τραγική Μούσα», στους χώρους των παλαιών δικαστηρίων της οδού Σανταρόζα. Η έκθεση επανέφερε στο προσκήνιο τον τραγικό, ανθρωποκεντρικό και βαθιά υπαρξιακό πυρήνα της γλυπτικής του Καλογηράτου, αναδεικνύοντας μορφές που συνομιλούν με την αρχαία τραγωδία, τον μύθο, την ιστορία και τη σύγχρονη ανθρώπινη αγωνία.

Ακολούθησε στην Πάτρα η αναδρομική έκθεση «Η Επιστροφή», στο Ίδρυμα Ελληνική Διασπορά, που είχε ιδιαίτερη σημασία για τον καλλιτέχνη, καθώς σήμανε την επιστροφή του στην πόλη όπου έζησε, μεγάλωσε και πραγματοποίησε την πρώτη του καλλιτεχνική εμφάνιση.

Η έκθεση παρουσίασε ένα ευρύ και αντιπροσωπευτικό μέρος της γλυπτικής και ζωγραφικής του παραγωγής, επιβεβαιώνοντας τη διαχρονική σχέση του έργου του με τον άνθρωπο, τη μνήμη και τον δημόσιο χώρο.

Πρόσφατες παρουσιάσεις

Το 2025 έργα του εντάχθηκαν στην έκθεση «Alive Heritage: Matter and Memory – Έλληνες Καλλιτέχνες της Διασποράς», που παρουσιάστηκε στο Αρχαιολογικό Μουσείο Πατρών από το Αρχαιολογικό Μουσείο Πατρών και το Ίδρυμα Ελληνική Διασπορά, στο πλαίσιο της Διεθνούς Ημέρας Μουσείων.

Εκεί, η γλυπτική του Καλογηράτου συνομίλησε με την αρχαία μνήμη της πόλης και με έργα σημαντικών Ελλήνων καλλιτεχνών της Διασποράς, αναδεικνύοντας τη συνέχεια ανάμεσα στην αρχαία φόρμα, τη σύγχρονη τέχνη και την ανθρωποκεντρική δημιουργία.

Την ίδια χρονιά παρουσιάστηκε στη Σύρο η έκθεση «Το Ενδόμυχον της Μορφής: Γλυπτικές Παλμογραφίες του Μεμά Καλογηράτου», στο Αίθριο του Δημαρχιακού Μεγάρου Ερμούπολης, στο πλαίσιο του προγράμματος «Σύρος Πολιτισμός 2025». Μέσα από δεκατρία έργα, η έκθεση ανέδειξε τη σχέση του καλλιτέχνη με τον ορείχαλκο, την ανθρώπινη μορφή, τη σιωπή, την εσωτερική ένταση και τη μνήμη της ύλης.

Στη συνέχεια, στο λιμάνι της Πάτρας, παρουσιάστηκε η έκθεση γλυπτικής «Υποδοχή στη Μνήμη», στον χώρο υποδοχής του Κεντρικού Λιμένα Πατρών. Σε έναν τόπο αναχώρησης, επιστροφής και μετάβασης, τα έργα του Καλογηράτου απέκτησαν ιδιαίτερη συμβολική βαρύτητα, συνομιλώντας με τη θάλασσα, τη μετακίνηση, τη μνήμη και την εμπειρία της Διασποράς.

Η έκθεση πραγματοποιήθηκε με τη συμβολή του Ιδρύματος Ελληνική Διασπορά και επιβεβαίωσε τη σταθερή παρουσία του έργου του στον δημόσιο χώρο και στη σύγχρονη πολιτιστική ζωή της Πάτρας.

Η συμβολή του Ιδρύματος Ελληνική Διασπορά

Μέσα από τις εκδόσεις, τις εκθέσεις, την ταινία και τις πρόσφατες παρουσιάσεις σε μουσεία, ιδρύματα και δημόσιους χώρους, το Ίδρυμα Ελληνική Διασπορά συνέβαλε ουσιαστικά τα τελευταία χρόνια στην ανάδειξη, τεκμηρίωση και επανατοποθέτηση του έργου του Μεμά Καλογηράτου στο σύγχρονο καλλιτεχνικό τοπίο.